Avarus animus nullo satiatur lucro. - Chciwego umysłuu nie zaspokaja żadną zdobyczą. | Więcej
Rzeczownik - Substantivum

Podobnie, jak czasownik, rzeczownik ma kilka form, których znajomość jest niezbędna, aby go właściwie stosować. W słownikach podaje się zazwyczaj mianownik oraz dopełniacz liczby pojedynczej (często tylko jego końcówkę):

comoedia, -ae f komedia

Właśnie po tej końcówce można stwierdzić, do której deklinacji należy rzeczownik, czyli jak należy go odmieniać. Rozróżnia się pięć deklinacji:

Dekl.Należą do niej rzeczowniki...Przykład
Irodz. żeńskiego i męskiego zakończone w mianowniku l. poj. na -a, a w dopełniaczu na -aerosa, -ae f róża
nauta, -ae m żeglarz
IIrodz. męskiego zakończone w mianowniku l. poj. na -us i -er i rodz. nijakiego zakończone na -um; dopełniacz kończy się na -idominus, -i m pan
puer, -i m chłopiec
verbum, -i n słowo
IIIwszystkich rodzajów, o różnych zakończeniach mianownika l.poj., zakończone w dopełniaczu l. poj. na -isleo, -onis m lew
lex, legis f prawo
nomen, -inis - imię
IVrodz. męskiego i żeńskiego zakończone w mianowniku l. poj. na -us i rodz. nijakiego zakończone na -u; dopełniacz kończy się na -usgradus, -us m krok
manus, -us f ręka
cornu, -us n róg
Vrodz. żeńskiego zakończone w mianowniku l. poj. na -es, a w dopełniaczu na -eires, rei f rzecz
facies, -ei f twarz

Zobacz także: Deklinacja ze schematami końcówek.

Gramatyka łacińskiego rzeczownika jest zbliżona do polskiej: rzeczownik odmienia się przez przypadki (casus) i liczby (numeri) oraz posiada rodzaj (genus).

Rodzaj (Genus)

W łacinie wyróżnia się trzy rodzaje gramatyczne (genera): męski - masculinum (m), żeński - femininum (f) oraz nijaki - neutrum (n). Rodzaj rzeczownika może być naturalny, tzn. zgodny z płcią osoby lub zwierzęcia, które oznacza, lub gramatyczny, tzn. zgodny z końcówką gramatyczną. Rzeczowniki oznaczające mężczyzn są rodzaju męskiego, zaś oznaczające kobiety - rodzaju żeńskiego (kursywą zaznaczono skrót od łacińskiej nazwy rodzaju):

frater m - brat
pater m - ojciec
femina f - kobieta
soror f - siostra

Rzeczowniki oznaczające osoby można podzielić na dwie grupy:

  • nomina communia - posiadające jedną formę dla obu rodzajów, np. acola - sąsiad/sąsiadka, cives - obywatel/obywatelka
  • nomina mobilia - posiadające odmienną formę dla rodzaju męskiego i żeńskiego, np. filius - syn, filia - córka

Z reguły nazwy wiatrów i rzek są rodzaju męskiego (Sequana m - Sekwana), zaś nazwy drzew - rodzaju żeńskiego (laurus f - drzewo laurowe). Rzeczowniki oznaczające zwierzęta mają zwykle jedną formę dla samców i samic, np. aquila f - orzeł, vulpes f - lis. W takich przypadkach płeć rozróżnia się na podstawie towarzyszących im przymiotników masculinus i femininus:

vulpes masculina - lis
vulpes feminina - lisica

Warto zwrócić uwagę na formę przymiotnika masculinus - masculina, który przystosowuje się do rodzaju żeńskiego rzeczownika, choć w rzeczywistości oznacza przynależność do rodzaju męskiego. Nieliczna grupa rzeczowników oznaczających zwierzęta posiada zarówno formę męską, jak i żeńską:

gallus - kogut, gallina - kura
asinus - osioł, asina - oślica

Przypadek (Casus)

W łacinie wyróżniało się siedem przypadków (casus):

NazwaPytanieFunkcja podstawowa
1.Nominativus (Nom.)quis? quid?przypadek orzeczenia oraz orzecznika w orzeczeniu imiennym (być ... - ... esse)
2.Genetivus (Gen.)cuius?przypadek wskazujący na przynależność lub pochodzenie
3.Dativus (Dat.)cui?przypadek dopełnienia dalszego
4.Accusativus (Acc.)quem? quid?przypadek dopełnienia bliższego
5.Ablativus (Abl.)quo?przypadek wyrażający przyczynę, sposób, czas lub inne okoliczności
6.Locativus (Loc.)quo?przypadek wskazujący miejsce zdarzenia; tą funkcję przejął prawie całkowicie Ablativus
7.Vocativus (Voc.) przypadek adresata, do którego zwraca się podmiot

Zobacz także: Gramatyka - Funkcje przypadków.

Liczba (Numerus)

W łacinie klasycznej wyróżnia się dwie liczby (numeri): liczbę pojedynczą - singularis (sing.) oraz liczbę mnogą - pluralis (plur.). Dawniej (podobnie, jak w staropolszczyźnie) istniała jeszcze liczba podwójna - dualis, która uległa zanikowi.

Generalnie rzeczowniki odmieniają się przez liczby, tzn. występują zarówno w liczbie pojedynczej, jak i mnogiej. Istnieje jednak pewna grupa rzeczowników posiadająca wyłącznie liczbę pojedynczą (singularia tantum), oraz grupa rzeczowników występująca wyłącznie w liczbie mnogiej (pluralia tantum).

  • Singularia tantum:

    aurum, -i n - złoto
    fides, -ei f - wiara
    iustitia, -ae f - sprawiedliwość
    plumbum, -i n - ołów
    sapientia, -ae f - mądrość
    vestis, -is f - ubranie
    vulgus, -i n - lud

  • Pluralia tantum:

    arma, -orum n - armia
    castra, -orum, n - obóz
    divitiae, -arum f - bogactwo
    fides, -ium f - struny
    liberi, -orum m - dzieci
    majores, -um m - przodkowie
    moenia, -ium n - mury miejskie
    nuptiae, -arum f - ślub

Sentencje
Wyszukiwanie wśród ponad 2,000 sentencji, w tym skrótów, zwrotów prawniczych i cytatów biblijnych.
Słownik
Przeszukiwanie łacińskich terminów lub ich polskich definicji wśród ponad 13,000 haseł słownikowych.
Odmiana
Koniugacja czasowników i deklinacja rzeczowników ze słownika ze względu na właściwy schemat odmiany.
Forum Latinum
Jeśli potrzebujesz pomocy, chcesz komuś pomóc, lub tylko szukasz znajomych, odwiedź nasze forum.
Jeśli masz ciekawy pomysł, znajdziesz błąd, lub chcesz zamieścić tu swoje materiały, napisz do nas.
Linki
Reklama
© 2001-2017 Katarzyna Adamska. Wszystkie prawa zastrzeżone.